Στις 16/2/2022 δημοσιεύθηκαν οι πολυαναμενόμενες αποφάσεις του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Eνωσης (ΔΕΕ) σχετικά με τις προσφυγές που είχαν ασκήσει η Ουγγαρία και η Πολωνία κατά του κανονισμού της Ε.Ε. με τον δυσνόητο τίτλο «περί γενικού καθεστώτος αιρεσιμότητος για την προστασία του προϋπολογισμού της Ενωσης». Πρόκειται για τον κανονισμό που προσδιορίζει τους απαραίτητους για την προστασία του προϋπολογισμού της Ενωσης κανόνες στην περίπτωση παραβίασης των αρχών του κράτους δικαίου στα κράτη-μέλη. Συγκεκριμένα, οι δύο χώρες που διαφωνούσαν με την έκδοση του κανονισμού, ζήτησαν την ακύρωσή του, επικαλούμενες μία σειρά από λόγους που τον καθιστούσαν (κατά τη γνώμη τους) παράνομο. Στην πραγματικότητα, η αντίδρασή τους οφειλόταν στη σύνδεση που πραγματοποιεί ο κανονισμός μεταξύ της διανομής των προερχόμενων από το Ταμείο Ανάκαμψης κονδυλίων και της πιστής τήρησης των αρχών του κράτους δικαίου – αρχών που είχαν κατ’ επανάληψιν (και μάλιστα βιαίως) παραβιασθεί από τα προσφεύγοντα κράτη, δίδοντας δυστυχώς στο ΔΕΕ την ευκαιρία να διαπιστώσει σε διαδοχικές αποφάσεις του και με σαφή τρόπο την αθέτηση της υποχρέωσής τους να σέβονται την κατά το άρθρο 2 της Συνθήκης για την Ε.Ε. θεμελιώδη για τη λειτουργία της Eνωσης αξία του κράτους δικαίου.

Ο δικονομικός χειρισμός των δύο υποθέσεων παρουσιάζει ορισμένες ιδιομορφίες. Κατ’ αρχάς η εκδίκασή τους ανατέθηκε στην Ολομέλεια του ΔΕΕ, πράγμα πολύ σπάνιο, καθώς οι σημαντικές υποθέσεις καταλήγουν συνήθως στο Τμήμα Μείζονος Σύνθεσης που δικάζει με 15 δικαστές. Ο λόγος ήταν ότι οι υποθέσεις κρίθηκε ότι ήταν –σύμφωνα με τους ορισμούς του Οργανισμού του Δικαστηρίου– «εξαιρετικής σημασίας». Στη συνέχεια, το ΔΕΕ δέχθηκε το σχετικό αίτημα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και εφάρμοσε την επείγουσα διαδικασία, λαμβάνοντας προφανώς υπόψη τη θέση που είχε εκφράσει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή μετά την άσκηση των προσφυγών ότι θα «παγώσει» την εφαρμογή του κανονισμού, αναμένοντας την κρίση του Δικαστηρίου.

Όπως υποστήριξα σε προγενέστερο άρθρο μου (βλ. «Καθημερινή» της 22/12/2020) και όπως επανειλημμένα έχει τονίσει το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, πρόκειται για μία εμφανώς «πολιτική» πρωτοβουλία της Επιτροπής, την οποία ουσιαστικά υπαγόρευσε το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο (δηλαδή το αποτελούμενο από τους αρχηγούς κρατών και κυβερνήσεων όργανο της Ε.Ε.), διότι ένας κανονισμός ισχύει, δεσμεύει και εκτελείται μετά τη δημοσίευσή του, ακόμη και αν έχει προσβληθεί ενώπιον του ΔΕΕ, πλην της περίπτωσης να έχει ζητηθεί από τον προσφεύγοντα και να έχει διαταχθεί από το Δικαστήριο αναστολή της εκτέλεσής του. Εφόσον αυτό δεν συμβαίνει, ο κανονισμός αναπτύσσει όλα τα αποτελέσματά του σε όλη τη διάρκεια της εκκρεμοδικίας. Αξίζει μάλιστα να σημειωθεί ότι παρόμοια επιχειρηματολογία, προβαλλόμενη από κράτος-μέλος που προσβάλλει κανονισμό, δεν γίνεται δεκτή, δεν απαλλάσσει δηλαδή το κράτος αυτό από την υποχρέωση εφαρμογής του κανονισμού.

Σε κάθε περίπτωση τα πράγματα είναι πλέον καθαρά, αφού το ΔΕΕ με τις αποφάσεις του της 16/2/2022 εξέτασε ενδελεχώς όλες τις αιτιάσεις που προέβαλαν η Ουγγαρία και η Πολωνία κατά του επίμαχου κανονισμού και τις απέρριψε συνολικά. Επομένως πληρούνται όλες οι προϋποθέσεις (νομικές, θεσμικές και πολιτικές) για την άμεση εκτέλεση του κανονισμού που πιθανώς θα επιφέρει την παρακράτηση κονδυλίων από όσα κράτη δεν σέβονται τις δικαιοκρατικές κατακτήσεις, όπως αυτές κατοχυρώνονται στις ευρωπαϊκές Συνθήκες.

Με τα δεδομένα αυτά προκαλεί εντύπωση η αποδιδόμενη σε κύκλους της Επιτροπής δήλωση μετά την έκδοση των αποφάσεων, σύμφωνα με την οποία η Επιτροπή πρώτα θα μελετήσει προσεκτικά τη δικανική κρίση και κατόπιν θα αποφασίσει πώς ακριβώς θα επιβάλει σε απείθαρχα κράτη-μέλη (δηλαδή κυρίως στην Ουγγαρία και στην Πολωνία) τις προβλεπόμενες από τον κανονισμό κυρώσεις.

Παράλληλα, κυκλοφορεί έντονα η φήμη ότι η Επιτροπή, τηρώντας μία στάση διακριτικής αναμονής, θα αποφύγει να εκτελέσει τον κανονισμό τουλάχιστον μέχρι τη διεξαγωγή των προγραμματισμένων για τις 3 Απριλίου βουλευτικών εκλογών στην Ουγγαρία, ώστε να μη θεωρηθεί ότι αναμειγνύεται σε εσωτερικά ζητήματα κράτους-μέλους.

Αν αληθεύουν οι φήμες αυτές, τότε μεγεθύνεται η αντιθεσμική συμπεριφορά της Επιτροπής και ενισχύεται η υποψία ότι η –ίσως μη αναμενόμενη– επιτάχυνση της εκδίκασης των προσφυγών κατά του κανονισμού δεν ήταν ευχάριστη για το θεσμικό όργανο της Ενωσης που έχει χρέος να λειτουργεί ως θεματοφύλακας των Συνθηκών και γενικότερα του ευρωπαϊκού ενωσιακού δικαίου. Και αν γίνεται γενικότερα δεκτό ότι η Επιτροπή έχει ασφαλώς πολιτική αποστολή, διότι σχεδιάζει και εφαρμόζει πολιτικές, υπάρχουν από την άλλη πλευρά υποχρεώσεις που της επιβάλλονται υπό τη θεσμική ιδιότητά της ως θεματοφύλακα του ενωσιακού δικαίου και δεν προσφέρονται για πολιτικές εκτιμήσεις.

Τελειώνοντας θέλω να σημειώσω ότι αρκετή ζημία έχει γίνει λόγω των συχνών και συστηματικών παραβιάσεων του κράτους δικαίου από συγκεκριμένα κράτη-μέλη της Ε.Ε. Ο κανονισμός που προβλέπει την επιβολή οικονομικών κυρώσεων για τις παραβιάσεις αυτές πρέπει να εφαρμοσθεί με συνέπεια και αυστηρότητα και χωρίς χρονοτριβή, για να ανακοπεί η επικίνδυνη τάση αμφισβήτησης των θεμελιωδών αξιών της Ε.Ε.

Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα «Η Καθημερινή» στις 24.02.2022.