Στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού ενωσιακού δικαίου η ελευθερία του τύπου κατοχυρώνεται ως ελευθερία των μέσων μαζικής ενημέρωσης (ΜΜΕ) σε συνδυασμό με την ελευθερία της έκφρασης στο άρθρο 11 του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων (ΧΘΔ) της ΕΕ. Συγκεκριμένα το εν λόγω άρθρο μνημονεύει πρώτα το δικαίωμα κάθε προσώπου στην ελευθερία της έκφρασης που περιλαμβάνει την ελευθερία γνώμης και λήψης ή μετάδοσης πληροφοριών ή ιδεών χωρίς την ανάμειξη δημοσίων αρχών και αδιακρίτως συνόρων (παράγραφος 1). Κατόπιν, στην παράγραφο 2, ορίζεται ειδικότερα ότι η «ελευθερία των μέσων μαζικής ενημέρωσης και η πολυφωνία τους είναι σεβαστές». Η ειδική αναφορά των ΜΜΕ δεν σημαίνει ότι η παρεχόμενη από τον ΧΘΔ προστασία εξαντλείται στην παράγραφο 2 του άρθρου 11, αφού είναι δεδομένο ότι για την ελευθερία των ΜΜΕ απαραίτητες είναι οι ελευθερίες έκφρασης, γνώμης και μετάδοσης πληροφοριών και ιδεών. Η τελευταία μάλιστα έχει ιδιαίτερη σημασία για τα ΜΜΕ, διότι είναι προφανής η ανάγκη αποτελεσματικής λειτουργίας τους σε καθεστώς πλήρους ελευθερίας, προκειμένου να καταστεί δυνατή η ελευθερία λήψης και μετάδοσης πληροφοριών και ιδεών. Το δικαίωμα του πολίτη στην πρόσβαση σε κάθε μορφής πληροφορίες προϋποθέτει ακριβώς την ύπαρξη και την πολυφωνία των πηγών που τις παρέχουν. Και αν σήμερα τα κλασικά ΜΜΕ έχασαν την αποκλειστικότητα μετάδοσης πληροφοριών ή ιδεών, καθώς έχουν προστεθεί τα ποικίλα ηλεκτρονικά μέσα, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης κ.α., τούτο δεν έχει επιπτώσεις στην έκταση και ένταση της παρεχόμενης προστασίας.

Ως προς το περιεχόμενο των εγγυήσεων για τη λειτουργία των ΜΜΕ υπάρχει αντιστοιχία μεταξύ των ελευθεριών που εγγυώνται αφενός ο ΧΘΔ και αφετέρου η Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΣΔΑ), αντιστοιχία η οποία τονίζεται στις Επεξηγήσεις που συνοδεύουν το άρθρο 11 ΧΘΔ και βοηθούν να κατανοήσουμε τις προθέσεις των συντακτών του. Υπό την έννοια αυτή ιδιαίτερη αξία πρέπει να αποδοθεί στην πλούσια νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου σχετικά με το άρθρο 10 ΕΣΔΑ που αποτέλεσε το πρότυπο για το άρθρο 11 ΧΘΔ. Δύο σημεία πρέπει να τονισθούν εδώ. Αφενός το πλέγμα των εγγυήσεων, με τις οποίες περιβάλλονται τα ΜΜΕ, αφορούν στο σύνολο της δράσης τους από τη συλλογή του υλικού μέχρι τη μετάδοσή του συμπεριλαμβανομένης της διαφημιστικής ύλης. Αφετέρου είναι άξια λόγου η σύνδεση της ελευθερίας με την πολυφωνία των ΜΜΕ. Ο ΧΘΔ αναγνωρίζει με τον τρόπο αυτό την καθοριστική συμβολή των ΜΜΕ στον σχηματισμό ατομικής, αλλά και συλλογικής γνώμης, οπότε ο πλουραλισμός τους αποκτά θεμελιακό χαρακτήρα για τη λειτουργία της ίδιας της δημοκρατίας.

Αν αναζητήσουμε τους (θεμιτούς) περιορισμούς στην ελεύθερη λειτουργία των ΜΜΕ, θα διαπιστώσουμε ότι μεταξύ των ζητημάτων που έχουν κριθεί νομολογιακά προέχουσα θέση κατέχουν (πρώτον) η στάθμιση των ελευθεριών του άρθρου 11 παρ. 2 ΧΘΔ με δικαιώματα τρίτων προσώπων, όπως είναι η ιδιωτικότητα και η προστασία της οικογένειας, και (δεύτερον) οι αρμοδιότητες, τις οποίες ασκούν τα κράτη στο πλαίσιο της διάθεσης συχνοτήτων για τα οπτικοακουστικά μέσα. Σχετικά με το πρώτο ζήτημα είναι ενδιαφέρον ότι το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου σταθερά θεωρεί την ελευθερία των ΜΜΕ τουλάχιστον ισοδύναμη με την ανάγκη προστασίας της ιδιωτικότητας και της οικογένειας, μάλιστα διαφοροποιεί την έκταση προστασίας της ιδιωτικότητας ανάλογα με τη θέση του θιγόμενου προσώπου στον δημόσιο χώρο και καλεί τα (εθνικά) δικαστήρια να προβαίνουν σε προσεκτική στάθμιση των αντικρουόμενων αγαθών με πλήρη σεβασμό στην αρχή της αναλογικότητας. Με τον τρόπο αυτό το Δικαστήριο αντέδρασε στην τάση που επικρατούσε σε ορισμένα κράτη να προκρίνουν την προστασία της ιδιωτικής ζωής έναντι της ελευθερίας των ΜΜΕ και τελικά κατόρθωσε να επιβάλει τη γραμμή του, αναβαθμίζοντας τον ρόλο των ΜΜΕ στην Ευρώπη. Τέλος στην ίδια κατεύθυνση κινείται και το Δικαστήριο της ΕΕ, όταν παγίως δέχεται ότι τα δικαιώματα που απορρέουν από το άρθρο 11 ΧΘΔ δεν υποχωρούν εξαρχής έναντι της παρεχόμενης στους ιδιώτες προστασίας των ευαίσθητων προσωπικών δεδομένων, αλλά οφείλουν να σταθμίζονται μ΄αυτήν.

Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα «ΤΑ ΝΕΑ» στις 01.02.2021.