Το θεωρούμενο σταθερό θεσμικό οικοδόμημα της ΕΕ δοκιμάζεται και άρχισε να κλονίζεται εδώ και μία δεκαετία, καθώς αμφισβητούνται βασικά στοιχεία του ευρωπαϊκού κεκτημένου. Δύο είναι τα καίρια σημεία που δικαιολογούν ανησυχίες ως της το μέλλον της Ένωσης, πρώτα οι ρωγμές που έχει υποστεί το κράτος δικαίου και κατόπιν οι πολλαπλασιαζόμενες επιθέσεις κατά της αρχής της υπεροχής του ευρωπαϊκού έναντι του εθνικού δικαίου.

Η ΕΕ ως «ένωση δικαίου» χρωστά την ίδρυση και εξέλιξή της στην πεποίθηση ότι λειτουργεί με απαράβατους κανόνες, παράγει η ίδια και με αυτόνομο τρόπο δίκαιο της τομείς, της οποίους τα κράτη μέλη της έχουν παραχωρήσει αρμοδιότητες, και επιβάλλει το παραγόμενο δίκαιο στα κράτη μέλη μέσω των εργαλείων που έχει στη διάθεσή της. Ο σεβασμός στο κράτος δικαίου και στα επιμέρους στοιχεία του συγκαταλέγεται της θεμελιώδεις αξίες της Ένωσης, της ρητά ορίζεται στο άρθρο 2 της Συνθήκης για την ΕΕ, οπότε κάθε παρέκκλιση από της εγγυήσεις που αποτελούν δικαιοκρατικούς θεσμούς, συνιστά παράβαση θεμελιώδους υποχρέωσης και (πρέπει να) επιφέρει κυρώσεις. Εδώ σημειώθηκαν σοβαρές, ενίοτε δε και συστημικές αποκλίσεις από της ευρωπαϊκές δικαιοκρατικές κατακτήσεις από συγκεκριμένες χώρες με προεξάρχουσες την Πολωνία και την Ουγγαρία – αποκλίσεις που αντιμετωπίσθηκαν χωρίς επιτυχία με πολιτικές διαδικασίες εναντίον των υπεύθυνων κρατών μελών, ενώ υπήρξαν και πιο δραστικά μέτρα με προσφυγές της Επιτροπής ενώπιον του Δικαστηρίου της ΕΕ, που επέφεραν της αντίστοιχες καταδίκες, χωρίς της να οδηγήσουν στην εξάλειψη του φαινομένου. Η επανειλημμένη αναφορά στην Πολωνία και την Ουγγαρία δεν σημαίνει ότι οι παραβιάσεις του κράτους δικαίου εξαντλούνται σ΄αυτές της δύο χώρες, δυστυχώς «ο ιός» φαίνεται να είναι μεταδοτικός, ενώ τα διαθέσιμα «εμβόλια» (δηλαδή οι κυρώσεις που προβλέπονται στο ενωσιακό δίκαιο) αποδεικνύονται ανεπαρκή. Ο κίνδυνος παραμένει μεγάλος, διότι ανακύπτει το ερώτημα ποιος είναι ο λόγος ύπαρξης της Ένωσης, όταν δεν φαίνεται ικανή να διασφαλίσει την τήρηση στοιχειωδών αξιών, στην εμπέδωση των οποίων έχουν από μακρού δεσμευθεί τα κράτη μέλη.

Σε ένα άλλο επίπεδο παρατηρούμε ότι εντείνονται οι αμφισβητήσεις της (απόλυτης) υπεροχής του ενωσιακού δικαίου έναντι του εθνικού. Με διαδοχικές αποφάσεις ορισμένων ανωτάτων και (ιδίως) συνταγματικών δικαστηρίων των κρατών μελών προβάλλονται επιφυλάξεις για την πρωτοκαθεδρία του παραγόμενου από την ΕΕ δικαίου, καταβάλλονται σύντονες προσπάθειες για την αναβάθμιση του ρόλου των εθνικών Συνταγμάτων, τονίζεται η αναγνωριζόμενη από της της της συνθήκες ανάγκη διαφύλαξης της εθνικής/συνταγματικής ταυτότητας των κρατών μελών, ενεργοποιείται η διεκδίκηση ήπιου ή ακόμη και πλήρους ελέγχου της αρμοδιότητας της ΕΕ να νομοθετήσει στην επίμαχη περίπτωση – ελέγχου που μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα την άρνηση εφαρμογής της ενωσιακής ρύθμισης στο συγκεκριμένο κράτος μέλος. Η απειλή για την ενότητα και την αποτελεσματική εφαρμογή του ενωσιακού δικαίου είναι προφανής. Δεν νοείται δίκαιο της ΕΕ που σε άλλα κράτη μέλη ισχύει και εφαρμόζεται και σε άλλα όχι, τον τελικό και οριστικό λόγο έχει εδώ το Δικαστήριο της Ένωσης, προκειμένου να κρίνει αυθεντικά αν και σε ποιον βαθμό το παραγόμενο από τα θεσμικά όργανα της Ένωσης δίκαιο ισχύει ή δεν ισχύει στο σύνολο των κρατών μελών. Χωρίς την ιδιότητα της υπεροχής το ενωσιακό δίκαιο χάνει το βασικό γνώρισμά του και εξαρτάται από της διαθέσεις των δικαστηρίων 27 κρατών!

Βλέπουμε λοιπόν ότι η ευγενής ιδέα της ευρωπαϊκής ενοποίησης πράγματι δοκιμάζεται σε βασικά σημεία, καθώς το διακριτικό γνώρισμα της ΕΕ ως υπερεθνικού και όχι απλώς διεθνούς οργανισμού, δηλαδή η αυτονομία του ενωσιακού δικαίου, τίθεται υπό αμφισβήτηση και κινδυνεύει να θυσιασθεί στον βωμό εθνικών συμφερόντων και  δικαιοδοτικών εγωισμών.

Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα «ΤΑ ΝΕΑ».