Η ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΑ

Η απόφαση του γερμανικού Συνταγματικού Δικαστηρίου (στο εξής: ΣΔ) της 5ης Μαϊου έχει τις ρίζες της στην απόφαση του ίδιου Δικαστηρίου για τη Συνθήκη του Μααστριχτ του 1993, δηλ. τη Συνθήκη που ίδρυσε τη Νομισματική Ένωση. Τότε το Δικαστήριο της Καρλσρούης διεκδίκησε την αρμοδιότητα να στιγματίζει υπερβάσεις αρμοδιότητας της Ευρωπαϊκής Ένωσης, δεχόμενο ότι όσοι κανόνες και όσες πράξεις των οργάνων της Ένωσης δεν καλύπτονται - κατά τη δική του εκτίμηση - από τις αρμοδιότητες, οι οποίες έχουν μεταφερθεί στην Ένωση, εκδίδονται καθ΄υπέρβαση των αρμοδιοτήτων της Ένωσης και είναι ultra vires, οπότε δεν εφαρμόζονται στη Γερμανία. Έκτοτε η έκφραση ultra vires χρησιμοποιήθηκε κατά κόρον από το ΣΔ, που την επέσειε ως φόβητρο, θέλοντας να αναχαιτίσει τις πρωτοβουλίες των οργάνων της Ένωσης. Είναι δε χαρακτηριστικό ότι στην απόφαση της 5ης Μαϊου το ΣΔ εκλαμβάνει την αρχή ultra vires ως δεδομένη, μολονότι στα σχεδόν 30 έτη από τη δογματική θεμελίωσή της δεν εφαρμόσθηκε παρά μία μόνο φορά από το ΣΔ της Τσεχίας σε μία άνευ σημασίας περίπτωση.

Η ΑΠΟΦΑΣΗ

Η αναδρομή στο παρελθόν αποκαλύπτει ότι το ΣΔ δημιούργησε μεθοδικά ένα περίτεχνο εργαλείο, για να αποκτήσει λόγο στα ευρωπαϊκά πράγματα. Προκειμένου να φθάσει στο – κατά τη γνώμη μου θλιβερό - αποτέλεσμα, στο οποίο κατέληξε, έπρεπε να υπερπηδήσει δύο υψηλά εμπόδια και να εξηγήσει, γιατί αφενός η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα (στο εξής: ΕΚΤ) με την υλοποίηση του προγράμματος ΡΡSP και αφετέρου το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης (στο εξής: ΔΕΕ) που, ενώ κλήθηκε από το ΣΔ μέσω προδικαστικής παραπομπής να ακυρώσει το πρόγραμμα της ΕΚΤ, δεν το έπραξε, έδρασαν καθ΄υπέρβαση των αρμοδιοτήτων τους.

Ως προς την ΕΚΤ το ΣΔ καταλογίζει στη γερμανική Βουλή και τη γερμανική κυβέρνηση ότι δεν πίεσαν την ΕΚΤ να αναθεωρήσει τις αποφάσεις της υπό το πρίσμα της αρχής της αναλογικότητας. Το γεγονός ότι αυτό δεν συνέβη συνεπάγεται ότι το σχετικό πρόγραμμα της ΕΚΤ συνιστά σαφή και προφανή υπέρβαση των αρμοδιοτήτων της, όπως αυτές ορίζονται στο πρωτογενές ενωσιακό δίκαιο, και άρα έχει ληφθεί ultra vires.

Το επόμενο και πιο σοβαρό βήμα αφορά στην απόφαση του ΔΕΕ του Δεκεμβρίου 2018 στην υπόθεση Weiss κ.α., που εκδόθηκε μετά από αίτημα του ίδιου του ΣΔ, το οποίο είχε αυτοδεσμευθεί να μην χαρακτηρίζει πράξεις και αποφάσεις ενωσιακών οργάνων ultra vires, πριν αποταθεί στο ΔΕΕ. Έτσι το ΣΔ ζήτησε από το Δικαστήριο της Ένωσης να αποκηρύξει το επίμαχο πρόγραμμα ως κείμενο εκτός των αρμοδιοτήτων της ΕΚΤ. Το ΔΕΕ με μία εκτενή επιχειρηματολογία εξέτασε όλες τις ενστάσεις του ΣΔ, εμβάθυνε στο ζήτημα της αναλογικότητας του προγράμματος της ΕΚΤ και κατέληξε στη διαπίστωση ότι το πρόγραμμα δεν πάσχει ακυρότητα.

Με τα δεδομένα αυτά το ΣΔ όφειλε να συμμορφωθεί με την απόφαση του ΔΕΕ και να απορρίψει τις συνταγματικές προσφυγές που εκκρεμούσαν ενώπιον του, αφού οι πράξεις της ΕΚΤ ήταν κατά την άποψη του έχοντος την αποκλειστική δικαιοδοσία ΔΕΕ σύμφωνες με την αρχή της αναλογικότητας και άρα νόμιμες. Η αντίθετη λύση, την οποία επέλεξε το ΣΔ, προϋπέθετε την ανάληψη μίας βαριάς ευθύνης, δηλ. την απόρριψη της ίδιας της απόφασης του ΔΕΕ ως ληφθείσης καθ΄υπέρβαση της δικαιοδοσίας του.

Για να το επιτύχει, αυτό το ΣΔ κατηγορεί το ΔΕΕ ότι υποτιμά επιδεικτικά τη σημασία της αρχής της αναλογικότητας, ότι με μεθοδολογικά απαράδεκτο τρόπο αγνοεί την έκταση των επιπτώσεων του προγράμματος και ότι συνάγει αυθαίρετα συμπεράσματα. Όμως εδώ το ΣΔ αυτοπαγιδεύεται και αντιφάσκει, αφού στηρίζει το διατακτικό του στην παράλειψη εξέτασης της αναλογικότητας του μέτρου και, ενώ υποστηρίζει ότι η ΕΚΤ και το ΔΕΕ έδρασαν καθ΄υπέρβαση των αρμοδιοτήτων τους, δεν αποκηρύσσει το πρόγραμμα ως δυσανάλογο, αλλά παραχωρεί στα εμπλεκόμενα όργανα της Γερμανίας και στην ΕΚΤ προθεσμία τριών μηνών, για να ανατρέψουν την κατάσταση με την επιβαλλόμενη συνεκτίμηση των επιπτώσεων του προγράμματος, ώστε να στηριχθεί η αναλογικότητά του.

ΟΙ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΤΗΣ ΑΠΟΦΑΣΗΣ

Αν εστιάσουμε στο το διατακτικό της απόφασης, τότε δικαιολογείται η άποψη ότι δεν έγινε δα και κάτι σπουδαίο. Η καθ΄υπέρβαση λειτουργία της ΕΚΤ και του ΔΕΕ μπορεί (!) να διορθωθεί με την εκ των υστέρων εξέταση της αναλογικότητας του προγράμματος της ΕΚΤ εντός τριών μηνών, οπότε η ζημία φαίνεται να είναι περιορισμένη.

Όμως η ζημία είναι μεγάλη. Κατά πρώτο λόγο το ΣΔ επιμένει ότι μπορεί να ελέγχει την ενωσιακή νομιμότητα πράξεων της ΕΚΤ που είναι όργανο της ΕΕ και υπόκειται μόνο στη δικαιοδοσία του ΔΕΕ. Την τελευταία αυτή θέση εξέφρασε άλλωστε η ΕΚΤ, σχολιάζοντας την απόφαση του ΣΔ, οπότε δεν είναι βέβαιο ότι θα ικανοποιήσει τις απαιτήσεις του γερμανικού Δικαστηρίου, αναλογιζόμενη ότι, αν το πράξει, ανοίγει τον δρόμο σε κάθε δικαστήριο κράτους μέλους να ακολουθήσει το παράδειγμα του ΣΔ. Εδώ λοιπόν υπάρχει ένα πρώτο και σοβαρό ζήτημα ultra vires λειτουργίας του ίδιου του ΣΔ!

Κατά δεύτερο λόγο δοκιμάζονται πολλαπλώς οι σχέσεις του ΣΔ και του ΔΕΕ με αποκλειστική ευθύνη του πρώτου. Πώς νοούνται σχέσεις σεβασμού και συνεργασίας μεταξύ δύο δικαστηρίων, όταν το ένα καταλογίζει στο άλλο ότι αυθαιρετεί, ότι υιοθετεί μεθοδολογικά απαράδεκτες θέσεις, ότι δρα κατά προφανή υπέρβαση της δικαιοδοσίας του? Και μάλιστα έχοντας υπόψη ότι το ΣΔ, όπως όλα τα δικαστήρια των κρατών μελών της Ένωσης, οφείλει να σέβεται τις υποχρεώσεις που υπέχει σύμφωνα με το άρθρο 267 της Συνθήκης για τη Λειτουργία της ΕΕ και να ζητεί, μέσω της προδικαστικής παραπομπής, τη συνδρομή του ΔΕΕ, όταν συντρέχουν οι προϋποθέσεις του εν λόγω άρθρου?

Το αδιέξοδο, στο οποίο οδηγεί η απόφαση του ΣΔ, ανέδειξαν οι αντιδράσεις των οργάνων της Ένωσης. Η Επιτροπή επισήμανε την αρχή της υπεροχής του ενωσιακού έναντι του εθνικού δικαίου, καθώς και την κατοχυρωμένη στις Συνθήκες ανεξαρτησία της ΕΚΤ, ενώ δια της Προέδρου και της αρμόδιας Αντιπροέδρου της δήλωσε ότι εξετάζει το ενδεχόμενο άσκησης προσφυγής κατά της Γερμανίας για παράβαση των υποχρεώσεων που έχει κατά το ενωσιακό δίκαιο.

Η άσκηση της προσφυγής επί παραβάσει είναι πολύ πιθανή, όπως φαίνεται πολύ πιθανή και η ευδοκίμησή της, οπότε οι γερμανικές αρχές θα υποχρεωθούν να συμμορφωθούν με την απόφαση του ΔΕΕ, αγνοώντας το δικό τους ΣΔ. Εξάλλου, η προσφυγή επί παραβάσει ενδείκνυται, για να μην βρεθούν άλλα δικαστήρια που θα συνταχθούν με τη γραμμή του ΣΔ, πλήττοντας την ισχύ και ενιαία εφαρμογή του ευρωπαϊκού ενωσιακού δικαίου.

Τέλος σημειώνω ότι αυτοί που χαιρέτησαν την απόφαση του ΣΔ είναι οι κυβερνήσεις στην Πολωνία και την Ουγγαρία σε αγαστή σύμπλευση με τους εχθρούς του ευρώ. Όπως έγραψε χαρακτηριστικά γερμανός δημοσιολόγος «Στη Βαρσοβία άνοιξαν σαμπάνιες». Ας αναλογισθούν λοιπόν οι δικαστές του ΣΔ ποιοι είναι οι χειροκροτητές τους.

Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα «ΤΑ ΝΕΑ» στις 16.05.2020.