Ι. Εισαγωγή

Οι διοργανωτές του συνεδρίου μου ζήτησαν να κλείσω την εκδήλωση, χωρίς να ορίσουν μία συγκεκριμένη θεματική. Τους ευχαριστώ και για την τιμή που μού έκαμαν να λάβω τελευταίος τον λόγο και για την ελευθερία που μού παραχώρησαν, η οποία σημαίνει βεβαίως ότι η ευθύνη για ό,τι επιλέξω να πω ανήκει αποκλειστικά σε μένα. Την αποδέχομαι και ομολογώ ότι δεν είμαι σε θέση να συναγάγω συμπεράσματα μετά από τόσες πολλές εισηγήσεις πλούσιες σε ιδέες και προβληματισμούς. Άλλωστε φαντάζομαι ότι όσοι μας ακούν και μας βλέπουν δεν αναμένουν ένα απολογισμό των εργασιών του συνεδρίου, αλλά κυρίως σκέψεις που έχουν σχέση με τη δική μου επιστημονική διαδρομή. Εκείνο πάντως που μπορώ να σημειώσω με μεγάλη ικανοποίηση είναι ότι το συνέδριο δεν αναλώθηκε σε εύκολες αναδρομές στο παρελθόν, αλλά, έχοντας ως κεντρικό θέμα το δίκαιο και την τεχνολογία στην κοινωνία της διακινδύνευσης, έστρεψε το βλέμμα στο μέλλον και έθιξε προπάντων ζητήματα τεχνητής νοημοσύνης και ψηφιακής τεχνολογίας. Αυτά είναι πράγματι κατάλληλα θέματα για μία επετειακή εκδήλωση αφιερωμένη στα 90 χρόνια της Νομικής Σχολής μας, διότι και μία ενενηκοντούτις κυρία, μολονότι ανήκει στις λεγόμενες ευπαθείς ομάδες, μπορεί να παραμείνει θαλερή, οφείλει όμως να συνειδητοποιεί ποια είναι τα σημεία των καιρών και να ασχολείται μαζί τους. Το γεγονός ότι η πανδημία με τους επιβαλλόμενους περιορισμούς δεν επέτρεψε την κανονική διεξαγωγή του συνεδρίου με φυσική παρουσία όλων όσων ενδιαφέρονται να το παρακολουθήσουν είναι οπωσδήποτε δυσάρεστο, πλην όμως αναπόφευκτο.

ΙΙ. Η διεθνοποίηση του δικαίου

Από την άλλη πλευρά εμείς οι παλαιότεροι, αν επιθυμούμε να είμαστε χρήσιμοι στους επιγόνους μας και γενικότερα στους νέους νομικούς, έχουμε χρέος να εντοπίσουμε τις μεγάλες αλλαγές που συντελούνται και επηρεάζουν αποφασιστικά την εξέλιξη της νομικής επιστήμης, ώστε να τις θέσουμε υπό συζήτηση. Και αν δεν φιλοδοξώ ασφαλώς να παρουσιάσω ένα πλήρη και ολοκληρωμένο κατάλογο αυτών των αλλαγών, νομίζω ότι αξίζει τον κόπο να επιχειρήσω να περιγράψω αυτό που κατά τη δική μου εκτίμηση και στη βάση της προσωπικής μου εμπειρίας συνιστά τέτοια αλλαγή. Με τα δεδομένα αυτά δεν νομίζω ότι θα εκπλαγείτε αν επικεντρώσω την προσοχή μου στην προϊούσα διεθνοποίηση του δικαίου και στην καταλυτική επίδραση που η διεθνοποίηση αυτή ασκεί στη διαμόρφωση και εξέλιξη του εθνικού δικαίου.

Κατά τη διάρκεια των προπτυχιακών σπουδών μου στο δεύτερο μισό της δεκαετίας του 1960 στο (τότε Δυτικό) Βερολίνο αντιμετώπιζα συχνά το ερώτημα σε τί θα μου χρησίμευε η γνώση του γερμανικού δικαίου, όταν θα γύριζα στην Ελλάδα, αφού το δίκαιο και συνακόλουθα η νομική επιστήμη που το υπηρετεί έχουν εθνικό χαρακτήρα. Η αλήθεια είναι ότι το ερώτημα ήταν βάσιμο και με απασχολούσε εκείνη την περίοδο, χωρίς όμως να με οδηγήσει σε μία πρόωρη επιστροφή στην Ελλάδα, που ήταν απαγορευτική για ένα εκκολαπτόμενο δημοσιολόγο όσο διαρκούσε η επτάχρονη δικτατορία. Πρέπει να ομολογήσω ότι στο πρόγραμμα σπουδών της Νομικής Σχολής του Βερολίνου το διεθνές δίκαιο δεν κατείχε περίοπτη θέση, είχα όμως την ευκαιρία να έλθω σε μία πρώτη και στοιχειώδη επαφή με το ευρωπαϊκό κοινοτικό δίκαιο, καθώς η Γερμανία ήταν ιδρυτικό μέλος των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων. Τουλάχιστον δεν μου ήταν άγνωστες οι έννοιες της άμεσης εφαρμογής του κοινοτικού δικαίου και της υπεροχής του έναντι του εθνικού δικαίου, όπως αυτές είχαν διατυπωθεί στη νομολογία του Δικαστηρίου των ΕΚ. Παράλληλα και σύμφωνα με το άρθρο 25 παρ. 1 του γερμανικού Συντάγματος οι γενικές αρχές του διεθνούς δικαίου υπερείχαν των τυπικών νόμων, οπότε με τη θέση σε ισχύ του Θεμελιώδους Νόμου της Βόννης το 1949 είχε προλειανθεί το έδαφος για την υποχώρηση του εθνικού δικαίου – τουλάχιστον από το επίπεδο των τυπικών νόμων και κάτω - έναντι του διεθνούς δικαίου. Εμείς βεβαίως το 1975 προχωρήσαμε ένα βήμα παραπέρα, καθώς το άρθρο 28 παρ. 1 του Συντάγματος ορίζει ότι «οι γενικά παραδεδεγμένοι κανόνες του διεθνούς δικαίου και οι διεθνείς συμβάσεις, από την επικύρωσή τους με νόμο και τη θέση τους σε ισχύ…, αποτελούν αναπόσπαστο μέρος του διεθνούς δικαίου και υπερισχύουν από κάθε άλλη διάταξη νόμου».

ΙΙΙ. Η αλματώδης αύξηση του ευρωπαϊκού ενωσιακού δικαίου

Ποια είναι η κατάσταση σήμερα? Κατ΄αρχάς το ευρωπαϊκό ενωσιακό δίκαιο έχει αποκτήσει ευρύτατες μέχρι πληθωρικές διαστάσεις, μετά την Ενιαία Ευρωπαϊκή Πράξη στα μέσα της δεκαετίας του 1980 και τις 300 περίπου Οδηγίες που εκδόθηκαν για την εγκαθίδρυση ενιαίας εσωτερικής αγοράς, ενώ επέκταση των αρμοδιοτήτων της Ένωσης επήλθε με τις διαδοχικές συνθήκες του Μάαστριχτ, του Άμστερνταμ και της Νίκαιας, για να καταλήξουμε στην ισχύουσα Συνθήκη της Λισσαβώνας που συμπλήρωσε δέκα έτη εφαρμογής και μάλιστα συμπεριέλαβε τον Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης κατατάσσοντάς τον στις πηγές του πρωτογενούς δικαίου. Λέγεται ότι σχεδόν το 80% της νομοθεσίας των κρατών μελών που απαρτίζουν την Ένωση έχει πλέον ευρωπαϊκή προέλευση. Αν αυτό είναι ακριβές – και είναι ακριβές – αντιλαμβανόμαστε την τεράστια σημασία του ενωσιακού δικαίου, όπως και πόσο ανώφελο είναι να αναζητούμε ακόμη τη θεμελίωση και να συζητούμε την έκταση της άμεσης εφαρμογής και της υπεροχής του έναντι του εθνικού δικαίου. Και πρέπει επιτέλους να αποβάλουμε τον συμπλεγματικό φόβο ότι αν δεν αποκρούσουμε την εισχώρηση του ενωσιακού δικαίου σε παραδοσιακούς τομείς της έννομης τάξης, θα θιγούν ιερά και όσια και θα κινδυνεύσουν αναλλοίωτα στοιχεία της εθνικής παράδοσης. Η Ευρώπη είναι μία όαση νομικού πολιτισμού με καθιερωμένες και προωθημένες βασικές αξίες και δικαιοκρατικές διαδικασίες, οι οποίες διαρκώς βελτιώνονται και διασφαλίζουν στους Ευρωπαίους πολίτες ένα μοναδικό για τα παγκόσμια πρότυπα ζωτικό χώρο ελευθερίας, ασφάλειας και δικαιοσύνης. Για τα αγαθά αυτά οφείλουμε να μαχόμαστε και όχι να τα αντιμαχόμαστε.

ΙV. Στενή συνεργασία των ενωσιακών και εθνικών δικαστηρίων

Η βαθιά διείσδυση του ενωσιακού δικαίου επιτυγχάνεται σε μεγάλο βαθμό μέσω της συνεργασίας των εθνικών και των ενωσιακών δικαστηρίων και συντελείται με την προδικαστική παραπομπή ερωτημάτων στο Δικαστήριο του Λουξεμβούργου, που είναι ένα πολύτιμο εργαλείο για την ερμηνεία και εφαρμογή των κανόνων του ενωσιακού δικαίου. Τα εθνικά δικαστήρια έχουν όμως και ασκούν πρωτεύοντα ρόλο στην κατά προτεραιότητα εφαρμογή του διεθνούς δικαίου και πέρα από το ενωσιακό δίκαιο, διότι, όπως είδαμε, οφείλουν να σέβονται τις γενικές του αρχές και τις διεθνείς συμβάσεις, πράγμα που σημαίνει ότι πρέπει να γνωρίζουν επακριβώς την ύπαρξη και το περιεχόμενό τους και να ενεργούν ανάλογα. Αν πάρουμε ως παράδειγμα περιπτώσεις σχετικές με την παραβίαση θεμελιωδών δικαιωμάτων, ο δικαστής βρίσκεται ενώπιον ενός πολυεπίπεδου συστήματος προστασίας τους, αρχίζοντας από το σχετικό κεφάλαιο στο εθνικό Σύνταγμα και συνεχίζοντας με την Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και τον Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ, ενώ διαθέτει και την ευχέρεια προδικαστικής παραπομπής, χωρίς περιορισμούς όταν απευθύνεται στο ΔΕΕ, και εφόσον πρόκειται για σχηματισμό ανώτατου δικαστηρίου, όταν τίθεται ζήτημα παραπομπής στο ΕΔΔΑ στο Στρασβούργο. Εδώ μάλιστα ενδέχεται να υπάρχουν και διεθνείς συμβάσεις που αναφέρονται σε ειδικές κατηγορίες δικαιωμάτων ή προστατευόμενων προσώπων (μειονότητες, πρόσφυγες, παιδιά), οπότε οι κρίσιμες διατάξεις για την επίλυση των σχετικών διαφορών αυξάνονται και πληθύνονται.

V. Το διεθνές δίκαιο στην κρίση της Ανατολικής Μεσογείου

Τα δύο επόμενα παραδείγματα που θα χρησιμοποιήσω έχουν δυστυχώς επίκαιρο χαρακτήρα. Κατά πρώτο λόγο η μακρά και σοβαρή κρίση στην Ανατολική Μεσόγειο αντιμετωπίζεται πρωτίστως με την επίκληση του διεθνούς δικαίου και τις δυνατότητες διευθέτησης ή επίλυσης που αυτό προσφέρει μέχρι και την παραπομπή του ζητήματος της υφαλοκρηπίδας και της Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης. Εδώ είναι καθημερινή η ανάλυση μέχρις εξαντλήσεως των κρίσιμων κανόνων του διεθνούς δικαίου, από την πλευρά της Ελλάδος και της Κύπρου τονίζεται ο απόλυτος και αποκλειστικός προσανατολισμός των δύο χωρών στους ανωτέρω κανόνες, ενώ ρόλο διαμεσολαβητή αναλαμβάνει ο λεγόμενος διεθνής παράγοντας με την ΕΕ, το ΝΑΤΟ, αλλά και μεμονωμένες δυνάμεις, όπως οι ΗΠΑ, η Γαλλία, η Γερμανία. Δεν γνωρίζω αν άλλη φορά το διεθνές δίκαιο έχει γνωρίσει παρόμοιες δόξες στα ΜΜΕ! Ωστόσο η διαρκής επίκληση του διεθνούς δικαίου στο άμεσό μας περιβάλλον δεν σημαίνει ότι είναι συνεχής και συνεπής η κατίσχυση του γενικότερα, όταν κλονίζεται ένας από τους πλέον σταθερούς πυλώνες της πιστής εφαρμογής του με την ομολογημένη πρόθεση της κυβέρνησης του Ηνωμένου Βασιλείου να νομοθετήσει, παραβιάζοντας συνειδητά τη συμφωνία που έχει συνάψει με την ΕΕ για την αποχώρησή του, ή όταν οι ΗΠΑ με πρωτοβουλία του Προέδρου τους εγκαταλείπουν διεθνείς οργανισμούς και επιδίδονται σε ένα ιδιότυπο απομονωτισμό. Σημειώνω εδώ ότι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ήδη κίνησε κατά του Ηνωμένου Βασιλείου στην υπόθεση που μόλις προανέφερα διαδικασία παράβασης των υποχρεώσεων που απορρέουν για το κράτος αυτό από το ενωσιακό δίκαιο, πράγμα που μπορεί να γίνει, μολονότι το Ηνωμένο Βασίλειο αποχώρησε από την ΕΕ. Βλέπετε το διαζύγιο δεν είναι καθόλου συναινετικό.